Erfenis verdelen zonder notaris in België: wat mag wel en wat niet?

Mag je een erfenis in België verdelen zonder notaris? Voor een deel wel. Erfgenamen kunnen roerende goederen zoals meubels, spaargeld en beleggingen onderling verdelen, als ze het allemaal eens zijn. Zodra er een huis, appartement of grond in de erfenis zit, of als erfgenamen het niet eens raken, heb je een notaris of de rechtbank nodig.

In deze gids lees je wat erfgenamen zelf kunnen regelen, waar de notaris wettelijk nodig is, welke belasting er bij een verdeling komt kijken en wat er gebeurt als de aangifte van nalatenschap te laat komt of uitblijft.

Wat erfgenamen onderling kunnen regelen

Zonder testament komt de nalatenschap volgens de wet toe aan de kinderen, met respect voor de rechten van de langstlevende echtgenoot. Die zogenaamde reservataire erfgenamen krijgen automatisch het bezit van de nalatenschap en kunnen samen tot de verdeling overgaan, meteen of later. Roerende goederen zoals meubels, contant geld, spaarboekjes, obligaties en effecten kunnen zij volgens notaris.be onmiddellijk onderling verdelen.

In de praktijk loopt het geld eerst via de bank. Na een overlijden blokkeert de bank de rekeningen. Om ze vrij te maken vraagt ze een attest of akte van erfopvolging en een volmacht van alle erfgenamen. Een attest van erfopvolging wordt uitgereikt door het bevoegde registratiekantoor. Is er een testament, een huwelijkscontract of een handelsonbekwame erfgenaam, dan is een attest of akte van de notaris nodig.

Belangrijk voor elke verdeling, met of zonder notaris, is dat alle erfgenamen akkoord gaan. Een verdeling kan in principe alleen tot stand komen als alle onverdeelde eigenaars willen verdelen en het ook eens zijn over de manier waarop. Leg jullie afspraken over de roerende goederen schriftelijk vast, zodat later duidelijk is wie wat kreeg.

Zit er een huis in de erfenis? Dan is een notariële akte nodig

Bevat de nalatenschap onroerend goed en moet er een aangifte van nalatenschap gebeuren, dan is een akte van onroerende erfopvolging wettelijk verplicht. Die akte bewijst wie de nieuwe eigenaars van het huis zijn en is nodig om het nadien te verkopen, te verdelen of in te brengen in een vennootschap.

In eenvoudige gevallen krijg je die akte gratis bij de FOD Financiën. Volgens notaris.be moeten dan alle volgende voorwaarden vervuld zijn.

• Minstens één erfgenaam heeft de erfenis aanvaard.
• De verdeling gebeurt volgens de wettelijke regels: er is geen testament, huwelijksovereenkomst of andere regeling.
• Er zijn geen onbekwame erfgenamen, zoals minderjarigen of mensen in faillissement of schuldenregeling.
• Het overlijden gebeurde na 1 april 2023.

De FOD Financiën kan de akte altijd weigeren als er geen zekerheid is over wie de erfgenamen zijn. Lukt het niet via de FOD, dan zorgt een notaris voor de akte.

Willen jullie het huis daarna verdelen, bijvoorbeeld omdat één erfgenaam het overneemt, of verkopen aan iemand anders, dan gebeurt dat met een notariële akte. Een onderling ondertekende overeenkomst legt vast wat jullie afspraken, maar alleen een notariële akte kan worden overgeschreven op het hypotheekkantoor. Die overschrijving maakt de overdracht tegenstelbaar aan derden. Meer over de verkoop lees je in moeten alle erfgenamen tekenen bij de verkoop van een huis.

Verdeelrecht als één erfgenaam het huis overneemt

Neemt één erfgenaam het huis over en koopt hij de anderen uit, dan betaalt hij verdeelrecht. Het tarief hangt af van het gewest waar het huis ligt. In Vlaanderen is dat 2,5%, in Brussel en Wallonië 1%. Wordt de overnemer daarmee de enige eigenaar, dan wordt het verdeelrecht berekend op de waarde van het volledige huis. Blijft er mede-eigendom bestaan, dan alleen op de waarde van de overgedragen delen. In Vlaanderen mag de overeengekomen waarde niet lager zijn dan de verkoopwaarde.

Huis van €300.000, één kind wordt enige eigenaar	Tarief	Verdeelrecht
Huis in Vlaanderen	2,5% op €300.000	€7.500
Huis in Brussel of Wallonië	1% op €300.000	€3.000

Omdat de erfbelasting en het verdeelrecht op de waarde van het huis worden berekend, is een realistische marktwaarde van het huis een goed vertrekpunt voor de onderhandeling tussen erfgenamen. Een gratis schatting geeft je een eerste idee.

De aangifte van nalatenschap blijft verplicht

Een verdeling onder elkaar vervangt de aangifte van nalatenschap niet. Die aangifte moet binnen 4 maanden na het overlijden worden ingediend. Bij een overlijden in het buitenland geldt een termijn van 5 of 6 maanden, afhankelijk van het land. In Vlaanderen kun je de aangifte zelf invullen, al raadt notaris.be de hulp van een notaris vaak aan omdat het een complexe aangelegenheid is.

In Vlaanderen volgt bij geen aangifte een ambtshalve aanslag met een belastingverhoging van 20% op de berekende erfbelasting. Een laattijdige aangifte kost een verhoging die oploopt met de vertraging, zoals de Vlaamse overheid vermeldt.

Laattijdige aangifte in Vlaanderen (na de aangiftetermijn)	Belastingverhoging
Dag 1 tot en met maand 5	5%
Maand 6 tot en met maand 11	10%
Maand 12 tot en met maand 17	15%
Vanaf maand 18	20%

Wie uitstel kreeg en binnen die uitsteltermijn indient, betaalt lagere verhogingen. Wie ondanks uitstel toch binnen de wettelijke termijn indient, betaalt er geen. In Vlaanderen betaal je de erfbelasting binnen twee maanden na ontvangst van het aanslagbiljet. In Brussel en Wallonië int de FOD Financiën de successierechten. Daar betaal je binnen twee maanden nadat de aangiftetermijn voorbij is, en bij laattijdige betaling komt er een wettelijke intrest van 7% per jaar bij. Voor de belastingverhogingen in Brussel en Wallonië gelden eigen regels.

Hoeveel erfbelasting? Twee voorbeelden in Vlaanderen

Er bestaat geen vast percentage. De erfbelasting hangt af van het gewest waar de overledene de laatste vijf jaar het langst woonde, van de verwantschap en van de grootte van ieders erfdeel. In Vlaanderen betalen kinderen 3% tot €50.000, 9% van €50.000 tot €250.000 en 27% daarboven, apart op het roerende en het onroerende deel. De voorbeelden gelden voor een overlijden in 2026 van een ouder die in Vlaanderen woonde, twee meerderjarige kinderen die elk de helft erven en geen schulden.

Erfenis	Erfdeel per kind	Berekening per kind	Erfbelasting per kind
Huis €300.000 en spaargeld €50.000	€150.000 onroerend en €25.000 roerend	Onroerend: 3% op €50.000 (€1.500) plus 9% op €100.000 (€9.000). Roerend: 3% op €25.000 (€750)	€10.500 + €750 = €11.250
Spaargeld €150.000	€75.000 roerend	3% op €50.000 (€1.500) plus 9% op €25.000 (€2.250)	€3.750

Brussel en Wallonië hebben andere schalen en kortingen. Een uitwerking per gewest vind je in hoeveel erfbelasting betaalt een kind en in een woning erven in België. Je notaris berekent het exacte bedrag voor jouw situatie.

Minderjarige erfgenamen

Erft een minderjarig kind mee, dan gelden bijkomende regels. Een minderjarige is handelingsonbekwaam en kan zelf geen erfenis aanvaarden of verwerpen, dus de ouder handelt in zijn naam. Wil de ouder de erfenis aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving, dan legt hij een verklaring af bij de notaris. Om een geërfde woning van het kind te verkopen is een machtiging van de vrederechter nodig, en over de rekening waarop het geld van het kind staat, beschikt de ouder alleen met een machtiging van de vrederechter. De gratis akte van onroerende erfopvolging bij de FOD Financiën is in dat geval niet mogelijk.

Schulden: weet eerst wat er in de erfenis zit

Een erfgenaam kan een erfenis zuiver aanvaarden, verwerpen of aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving. Die laatste keuze is aan te raden als je niet zeker weet wat er in de erfenis zit: de notaris maakt dan een inventaris op van bezittingen en schulden. Weet je zeker dat er meer schulden dan bezittingen zijn, dan kun je de erfenis verwerpen, waarna de schuldeisers van de overledene niet meer bij jou kunnen aankloppen. Verwerpen is kosteloos als wat je zou ontvangen na aftrek van de schulden niet hoger is dan €6.664,95. Voor een zuivere aanvaarding, een aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving of een verwerping geldt sinds 1 januari 2024 een notarieel ereloon van €211. Moet de notaris bijvoorbeeld een inventaris of volmacht opstellen, dan kan het meer kosten.

Wie aanvaardt, draagt bij in de schulden en lasten van de nalatenschap in verhouding tot wat hij ontvangt. Verdeel dus niets voordat duidelijk is welke schulden er zijn.

Als erfgenamen het niet eens raken

Niemand kan verplicht worden om in onverdeeldheid te blijven. Weigert een erfgenaam mee te werken, dan kan een andere erfgenaam de anderen dagvaarden voor een gerechtelijke vereffening en verdeling. De rechter beveelt de verdeling en stelt een notaris aan. Die maakt een inventaris op, noteert de standpunten van de erfgenamen en doet een voorstel van verdeling. Gaat iedereen akkoord, dan is de verdeling definitief. Is iemand het niet eens, dan beslist de rechtbank. Die procedure duurt vrij lang, maar is volgens notaris.be de enige manier om een verdeling af te dwingen.

Samengevat: wanneer volstaan onderlinge afspraken?

• Onderling verdelen kan voor roerende goederen, als alle erfgenamen akkoord gaan over de verdeling en de manier waarop.
• Met onroerend goed in de erfenis is een akte van onroerende erfopvolging nodig, bij de FOD Financiën in eenvoudige gevallen of anders bij de notaris. Verdelen of verkopen van het huis gebeurt met een notariële akte.
• De aangifte van nalatenschap moet in elk geval binnen 4 maanden na een overlijden in België gebeuren.
• Met minderjarige erfgenamen gelden extra regels en is voor sommige stappen een machtiging van de vrederechter nodig.
• Bij onenigheid biedt de gerechtelijke verdeling een uitweg.

Twijfel je of jullie situatie eenvoudig is, vraag dan een notaris vooraf om advies en een raming van de kosten. Zo weet je waar je aan toe bent voordat je iets verdeelt.